“Trong một vụ án dân sự, có khi điều làm người ta day dứt nhất không phải là mình có lý hay không, mà là mình có chứng minh được cái lý ấy trước Tòa án hay không.” (tr.15) — đó là câu hỏi khởi nguồn của “Chứng cứ và chứng minh trong tố tụng dân sự — Một góc nhìn so sánh” (Lương Vĩnh Kim, NXB Lao Động, 2026, 436 trang).
Ba câu hỏi xuyên suốt một vụ kiện
Toàn bộ cuốn sách xoay quanh ba câu hỏi mà bất kỳ ai bước vào tố tụng dân sự cũng phải trả lời: phải chứng minh điều gì, chứng minh bằng gì, và chứng minh đến mức nào. Tác giả chỉ ra bảy sai lầm kinh điển của người đi kiện “kể chuyện mà không chứng minh”: kể theo cảm xúc, nộp thật nhiều giấy tờ nhưng không gắn với mắt xích nào, bỏ sót đúng mắt xích quyết định, nhầm “chứng cứ có lợi” với “chứng cứ đủ dùng”, ngồi chờ Tòa tự thu thập… Lời khuyên của sách gói trong một câu: “Đừng chỉ viết bản kể chuyện, hãy viết bản chứng minh.” (tr.37)
“Bản đồ chứng minh” — công cụ trung tâm
Đóng góp thực hành đáng giá nhất của sách là bản đồ chứng minh: một bảng ba cột sự kiện cần chứng minh — chứng cứ hiện có — ai/nơi giữ chứng cứ, cộng hai cột phụ về việc cần làm và rủi ro còn lại. Nguyên tắc vàng: bắt đầu từ cột sự kiện, không bắt đầu từ cột tài liệu. Chương cuối nâng công cụ này thành quy trình 7 bước hoàn chỉnh, chốt bằng bốn chữ: cụ thể, công khai, kiểm tra, có lý do.
“Chứng cứ không phải là phần đứng sau lập luận, mà là xương của lập luận.” (tr.17)
Chạm đúng những vùng khó của thời đại số
Sách dành hẳn các chương riêng cho những loại chứng cứ đang gây lúng túng nhất hiện nay: tin nhắn, email, ghi âm, dữ liệu nền tảng — phân biệt rạch ròi giữa người ghi âm là một bên cuộc nói chuyện với việc đặt máy nghe lén trong phòng riêng người khác (đối chiếu Điều 38 BLDS 2015 với Điều 93, 95 BLTTDS); cảnh báo thủ thuật “dẫn dụ để tạo chứng cứ” — hỏi dồn lấy một câu “ừ” rồi cắt khỏi bối cảnh. Vi bằng cũng được trả về đúng vị trí: “không phải tấm khiên miễn phản bác”, giá trị nhất khi ghi nhận cụ thể thay vì chung chung.
Góc so sánh của sách có kiểm soát rõ ràng: đối chiếu với Pháp, Đức, Nhật Bản, Singapore để soi sáng lựa chọn của pháp luật Việt Nam — tác giả từ chối “nhập khẩu máy móc” các thuật ngữ như “cân bằng xác suất” của thông luật, thay bằng ngôn ngữ hồ sơ Việt: có căn cứ, đủ căn cứ, phù hợp với các chứng cứ khác, không bị phản bác có sức nặng.
Ai nên đọc?
Sách tự thiết kế ba lớp đọc: người dân và chủ doanh nghiệp sắp khởi kiện hoặc bị kiện (tự rà hồ sơ trước khi nộp đơn); sinh viên và người mới vào nghề (đọc tuần tự lấy khung tổng thể); luật sư, thẩm phán, kiểm sát viên (đi thẳng vào các chương phản bác chứng cứ và tranh tụng). Cuối sách in kèm 16 phụ lục công cụ — bảng tra nhanh, mẫu kế hoạch chứng cứ, checklist phản bác, mẫu tóm tắt hồ sơ một trang — và người mua sách được truy cập phụ lục online mở rộng trên LVK.VN.
“Công lý không chỉ cần sự thật; công lý cần một con đường hợp pháp để sự thật ấy được trình bày, kiểm tra, phản bác và thừa nhận.” (tr.16)
Thông tin sách: Chứng cứ và chứng minh trong tố tụng dân sự — Lương Vĩnh Kim, NXB Lao Động 2026, 436 trang, khổ 17×25cm. Nguồn pháp luật cập nhật đến tháng 5/2026.